Czy osoba, która odrzuciła spadek po zmarłym, może żądać zachowku?

Odrzucenie spadku jest rozwiązaniem, z którego spadkobiercy korzystają najczęściej wtedy, gdy jego otrzymanie wiąże się z długami albo gdy z innych powodów nie chcą uczestniczyć w dziedziczeniu. Decyzja o odrzuceniu spadku ma jednak określone skutki prawne i może wpływać również na sytuację innych członków rodziny. Pojawia się więc pytanie: czy osoba, która odrzuciła spadek, może później żądać zachowku?

I tutaj musimy zaznaczyć, że odpowiedź nie zawsze jest oczywista, ponieważ prawo do zachowku i prawo do dziedziczenia to dwie różne kwestie. Sam fakt, że dana osoba znajdowała się w kręgu potencjalnych spadkobierców ustawowych, nie oznacza jeszcze, że po odrzuceniu spadku automatycznie będzie mogła domagać się zachowku. Jak to więc wygląda w praktyce? Na te i podobne pytania odpowiadamy w tym wpisie. Zapraszamy do lektury.

Odrzucenie spadku a zachowek

Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Co do zasady oznacza to, że najpierw należy ustalić, kto dziedziczyłby po zmarłym na podstawie przepisów o dziedziczeniu ustawowym. Odrzucenie spadku powoduje natomiast istotny skutek. Zgodnie z art. 1020 Kodeksu cywilnego spadkobierca, który odrzucił spadek, zostaje wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Oznacza to, że osoba, która skutecznie odrzuciła spadek, nie dziedziczy po spadkodawcy.

Nie można jednak automatycznie przyjąć, że każde odrzucenie spadku powoduje dokładnie takie same konsekwencje w każdej sytuacji. Znaczenie ma przede wszystkim to, z jakiego tytułu dana osoba została powołana do spadku i w jakich okolicznościach doszło do odrzucenia.

Czy po odrzuceniu spadku można domagać się zachowku po zmarłym?

Ważne! W typowej sytuacji osoba, która skutecznie odrzuciła przypadający jej spadek, nie może następnie traktować zachowku jako sposobu na uzyskanie części majątku spadkowego, z którego świadomie zrezygnowała.

Trzeba jednak bardzo dokładnie ustalić sytuację prawną konkretnej osoby. Prawo do zachowku nie jest bowiem prostym „zamiennikiem” dziedziczenia. Aby ocenić, czy zachowek się należy, należy ustalić między innymi krąg spadkobierców ustawowych, treść testamentu, dokonane przez spadkodawcę darowizny oraz to, czy osoba występująca z roszczeniem rzeczywiście należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku. Szczególnie istotne jest więc rozróżnienie sytuacji, w której ktoś odrzucił spadek po swoim rodzicu, od sytuacji, w której ktoś został pominięty w testamencie i nie dziedziczy z tego powodu. W drugim przypadku może powstać klasyczne roszczenie o zachowek. W pierwszym sytuacja wymaga dokładnej analizy skutków odrzucenia spadku.

Co dzieje się z udziałem osoby, która odrzuciła spadek?

Odrzucenie spadku nie oznacza automatycznie, że udział osoby odrzucającej spadek pozostaje „wolny”. W świetle art. 1020 Kodeksu cywilnego traktuje się ją tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. W konsekwencji do dziedziczenia mogą dojść osoby znajdujące się w dalszej kolejności. Przykładowo, jeżeli dziecko spadkodawcy odrzuci spadek, w określonych sytuacjach do dziedziczenia mogą zostać powołane jego dzieci. Nie oznacza to jednak automatycznie, że wszystkie osoby znajdujące się w dalszej kolejności uzyskają prawo do zachowku.

Właśnie na tle takiej sytuacji wypowiedział się Sąd Najwyższy w uchwale z 23 października 2019 r., sygn. III CZP 23/19. Sąd wskazał, że dalszy zstępny spadkodawcy nie jest uprawniony do zachowku, jeżeli w przypadku dziedziczenia testamentowego bezpośredni zstępny spadkodawcy odrzucił spadek z ustawy, a sam nie został powołany do dziedziczenia w testamencie.

Odrzucenie spadku przez rodzica a zachowek dla dziecka

To jeden z najczęstszych problemów, które najczęściej powodują nieporozumienia. Załóżmy, że po dziadku dziedziczyć miał jego syn. Syn odrzucił spadek, a następnie pojawia się pytanie, czy jego dziecko, czyli wnuk spadkodawcy, może wystąpić o zachowek. Nie można odpowiedzieć na takie pytanie wyłącznie na podstawie faktu odrzucenia spadku. Konieczne jest ustalenie, czy osoba, która odrzuciła spadek, rzeczywiście była powołana do dziedziczenia w konkretnej sytuacji. Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że samo złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku przez osobę, która nie była w danej sytuacji spadkobiercą, nie zmienia automatycznie kręgu osób uprawnionych do zachowku.

To bardzo ważne, ponieważ prawo do zachowku jest związane z ustawowo określonym kręgiem osób. Nie można dowolnie kształtować tego kręgu poprzez składanie oświadczeń dotyczących spadku.

Odrzucenie spadku a odrzucenie prawa do zachowku

Warto również rozróżnić dwie kwestie, które w praktyce bywają ze sobą mylone. Odrzucenie spadku nie jest tym samym co zrzeczenie się prawa do zachowku. To pierwsze następuje po śmierci spadkodawcy i prowadzi do wyłączenia osoby od dziedziczenia. Z kolei zrzeczenie się dziedziczenia jest odrębną instytucją i następuje na podstawie umowy zawieranej jeszcze za życia przyszłego spadkodawcy. Kodeks cywilny przewiduje również możliwość uregulowania w umowie wyłącznie prawa do zachowku.

Dlatego w sprawach spadkowych nie należy używać określeń „odrzucenie spadku”, „zrzeczenie się dziedziczenia” i „zrzeczenie się zachowku” zamiennie. Są to różne czynności prawne, które mogą wywoływać odmienne skutki.

Czy odrzucenie spadku może wpłynąć na prawo do zachowku dzieci?

Tak, dlatego przed podjęciem decyzji o odrzuceniu spadku warto przeanalizować sytuację całej rodziny. Odrzucenie spadku przez jedną osobę może spowodować, że w kręgu osób powołanych do dziedziczenia znajdą się jej dzieci. Nie oznacza to jednak, że dziecko osoby odrzucającej spadek zawsze będzie mogło domagać się zachowku. O prawie do zachowku decydują przepisy prawa spadkowego i konkretne okoliczności sprawy.

Co w sytuacji, gdy odrzucenie spadku nastąpiło przez błąd?

Zdarza się, że osoba odrzuca spadek, ponieważ pozostaje w błędnym przekonaniu co do jego sytuacji prawnej albo nie zna wszystkich istotnych okoliczności. Kodeks cywilny przewiduje możliwość uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, jeżeli zostało ono złożone pod wpływem błędu lub groźby. Takie uchylenie wymaga jednak zachowania określonej procedury i zatwierdzenia przez sąd. Nie oznacza to oczywiście, że każda zmiana zdania pozwala cofnąć odrzucenie spadku. Sam fakt, że po pewnym czasie okazało się, iż spadek był bardziej wartościowy, nie jest wystarczającym powodem do automatycznego uchylenia skutków oświadczenia. Każdą taką sytuację trzeba oceniać indywidualnie.

Ile czasu jest na dochodzenie zachowku?

Kwestia terminów ma w sprawach o zachowek ogromne znaczenie, o czym pisaliśmy w innych naszych wpisach. Roszczenia związane z zachowkiem podlegają przedawnieniu, dlatego nie warto odkładać analizy sprawy na później. W praktyce znaczenie może mieć również to, kiedy dokładnie doszło do otwarcia spadku, czy został sporządzony testament oraz kiedy został on ogłoszony. Dlatego osoba, która uważa, że może być uprawniona do zachowku, powinna możliwie szybko ustalić swoją sytuację prawną. Dotyczy to również przypadków, w których wcześniej doszło do odrzucenia spadku. Samo oświadczenie o odrzuceniu nie powinno być analizowane w oderwaniu od pozostałych okoliczności sprawy.

Odrzuciłeś spadek i zastanawiasz się nad zachowkiem? Warto przeanalizować całą sytuację

Sprawy dotyczące zachowku często wydają się proste tylko na pierwszy rzut oka. W rzeczywistości znaczenie może mieć testament, kolejność powołania do dziedziczenia, wcześniejsze darowizny, odrzucenie spadku przez innych członków rodziny, a także dokładna treść składanych wcześniej oświadczeń. Dlatego odpowiedź na pytanie „czy osoba, która odrzuciła spadek, może żądać zachowku?” nie powinna być udzielana bez znajomości całego stanu faktycznego. W jednej sprawie odrzucenie spadku będzie miało bezpośrednie znaczenie dla kręgu osób dziedziczących, w innej kluczowe okaże się to, czy osoba odrzucająca w ogóle była powołana do dziedziczenia.

Jeżeli w rodzinie doszło do odrzucenia spadku, sporządzenia testamentu lub przekazania majątku za życia spadkodawcy, warto przeanalizować dokumenty i ustalić, komu oraz w jakiej wysokości może przysługiwać zachowek. W sprawach spadkowych szczegóły mają często decydujące znaczenie. Dlatego już dziś zapraszamy do kontaktu. Pomożemy przeanalizować Twoją sprawę oraz podpowiemy, czy po odrzuceniu spadku możesz się starać o zachowek. Wspólnie możemy również podjąć w tej kwestii odpowiednie kroki prawne.